Redirect Chapter 18: Mokṣa Sanyāsa Yoga — Bhagavad Gita
← Back to E-Book Home Chapter 18 · 78 verses

Mokṣa Sanyāsa Yoga — Liberation through Renunciationमोक्षसंन्यासयोगःमोक्ष संन्यास योगમોક્ષ સંન્યાસ યોગ

Essence of the Chapter

English

The grand summary of the Gita. Krishna explains the true meaning of renunciation — giving up the fruit, not the action — and reviews the whole teaching: the field of action, the knower, knowledge, the doer, the three gunas, and the duties that flow from each person's nature. He crowns the teaching with the message that perfection comes through devotion to God expressed in one's own duty. The chapter, and the Gita, close with the highest call: take refuge in him alone, surrender everything, and he will free you from all sins — "do not grieve." Arjuna, freed from delusion, declares his readiness to act.

हिन्दी

यह गीता का महान सारांश है। कृष्ण त्याग का सच्चा अर्थ समझाते हैं — फल का त्याग, कर्म का नहीं — और सम्पूर्ण शिक्षा का पुनरावलोकन करते हैं: कर्म-क्षेत्र, ज्ञाता, ज्ञान, कर्ता, तीन गुण, और प्रत्येक व्यक्ति के स्वभाव से उत्पन्न कर्तव्य। वे शिक्षा का मुकुट ऐसा मंत्र देते हैं कि पूर्णता अपने कर्तव्य के निर्वाह में ईश्वर की आराधना से आती है। अध्याय और गीता दोनों सर्वोच्च आह्वान के साथ समाप्त होते हैं: केवल उन्हीं की शरण लो, सब कुछ समर्पित करो, और वे तुम्हें सभी पापों से मुक्त कर देंगे — "शोक मत करो।" अर्जुन, मोह से मुक्त होकर, कर्म के लिए तत्परता घोषित करते हैं।

ગુજરાતી

આ ગીતાનો મહાન સારાંશ છે. કૃષ્ણ ત્યાગનો સાચો અર્થ સમજાવે છે — ફળનો ત્યાગ, કર્મનો નહીં — અને સમગ્ર શિક્ષાનું પુનરાવલોકન કરે છે: કર્મ-ક્ષેત્ર, જ્ઞાતા, જ્ઞાન, કર્તા, ત્રણ ગુણ, અને દરેક મનુષ્યના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન કર્તવ્ય. તેઓ શિક્ષાને મુકુટ આવો મંત્ર આપે છે કે પૂર્ણતા પોતાના કર્તવ્યના નિર્વહણમાં ઈશ્વરની આરાધનાથી આવે છે. અધ્યાય અને ગીતા બંને સર્વોચ્ચ આહ્વાન સાથે સમાપ્ત થાય છે: ફક્ત તેમની જ શરણ લો, બધું સમર્પણ કરો, અને તેઓ તમને બધા પાપોથી મુક્ત કરશે — "શોક કરશો નહીં." અર્જુન, મોહથી મુક્ત થઈને, કર્મ માટે તત્પરતા જાહેર કરે છે.

Key Shlokas

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८.४६ ॥
yataḥ pravṛttir bhūtānāṁ yena sarvam idaṁ tatam |
sva-karmaṇā tam abhyarcya siddhiṁ vindati mānavaḥ || 18.46 ||
ENThe one from whom all beings arise and by whom all this is pervaded — worshipping him through one's own duty, a person attains perfection.
हिंजिससे सब प्राणी उत्पन्न होते हैं और जिससे यह सब व्याप्त है — अपने स्वधर्म के द्वारा उसकी आराधना करके मनुष्य सिद्धि पाता है।
ગુજજેનાથી સર્વ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને જેનાથી આ સર્વ વ્યાપ્ત છે — પોતાના સ્વધર્મથી તેની આરાધના કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ પામે છે.
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८.५४ ॥
brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu mad-bhaktiṁ labhate parām || 18.54 ||
ENBeing one with Brahman, serene in self, one neither grieves nor desires; seeing all beings equally, one attains supreme devotion to me.
हिंब्रह्मभूत, प्रसन्न आत्मा वाला व्यक्ति न शोक करता है, न इच्छा करता है; सब में समान होकर वह मेरी परम भक्ति प्राप्त करता है।
ગુજબ્રહ્મભૂત, પ્રસન્ન આત્માવાળો મનુષ્ય ન શોક કરે છે, ન ઈચ્છા કરે છે; બધામાં સમાન થઈને તે મારી પરમ ભક્તિ પામે છે.
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८.६२ ॥
tam eva śaraṇaṁ gaccha sarva-bhāvena bhārata |
tat-prasādāt parāṁ śāntiṁ sthānaṁ prāpsyasi śāśvatam || 18.62 ||
ENTake refuge in him alone with your whole being, O Bharata; by his grace you will attain supreme peace and the eternal abode.
हिंहे भारत! सम्पूर्ण भाव से उसी की शरण लो; उसकी कृपा से तुम परम शांति और शाश्वत स्थान प्राप्त करोगे।
ગુજહે ભારત! સંપૂર્ણ ભાવે તેમની જ શરણ લો; તેમની કૃપાથી તમે પરમ શાંતિ અને શાશ્વત સ્થાન પામશો.
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८.६५ ॥
man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṁ namaskuru |
mām evaiṣyasi satyaṁ te pratijāne priyo 'si me || 18.65 ||
ENFix your mind on me, be devoted to me, worship me, and bow to me. You shall certainly come to me — this I promise you truly, for you are dear to me.
हिंमुझ में मन लगाओ, मेरे भक्त बनो, मेरा यजन करो, मुझे नमस्कार करो; तुम निश्चय ही मुझे आओगे — यह मैं सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ, क्योंकि तुम मुझे प्रिय हो।
ગુજમારામાં મન લગાડો, મારા ભક્ત બનો, મારું યજન કરો, મને નમસ્કાર કરો; તમે નિશ્ચય જ મારી પાસે આવશો — આ હું સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરું છું, કારણ કે તમે મને પ્રિય છો.
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८.६६ ॥
sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śaraṇaṁ vraja |
ahaṁ tvā sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || 18.66 ||
ENAbandoning all dharmas, come to me alone as your refuge; I will free you from all sins — do not grieve.
हिंसभी धर्मों को त्यागकर केवल मेरी शरण में आओ; मैं तुम्हें सभी पापों से मुक्त कर दूँगा — शोक मत करो।
ગુજબધા ધર્મો ત્યાગીને ફક્ત મારી શરણમાં આવો; હું તમને બધા પાપોથી મુક્ત કરી દઈશ — શોક કરશો નહીં.

Key Teachings

English
हिन्दी
ગુજરાતી