Redirect Chapter 14: Guṇatraya Vibhāga Yoga — Bhagavad Gita
← Back to E-Book Home Chapter 14 · 27 verses

Guṇatraya Vibhāga Yoga — The Yoga of the Three Gunasगुणत्रयविभागयोगःगुणत्रय विभाग योगગુણત્રય વિભાગ યોગ

Essence of the Chapter

English

Krishna explains the three gunas — the three modes of material nature that bind the soul: sattva (purity, knowledge, light), rajas (passion, activity, desire) and tamas (inertia, darkness, delusion). He describes how each guna manifests in human nature, how each is gained, how each binds, and what fruit each brings: sattva brings happiness and knowledge, rajas brings suffering and craving, tamas brings ignorance. The one who rises above all three — equally calm, free of attraction and aversion — becomes a guṇātīta, and by pure devotion attains oneness with Brahman.

हिन्दी

कृष्ण तीन गुणों की व्याख्या करते हैं — प्रकृति के वे तीन गुण जो आत्मा को बांधते हैं: सत्त्व (पवित्रता, ज्ञान, प्रकाश), रजस (राग, कर्म, इच्छा) और तमस (जड़ता, अंधकार, मोह)। वे बताते हैं कि हर गुण मानव स्वभाव में कैसे प्रकट होता है, कैसे प्राप्त होता है, कैसे बांधता है और क्या फल देता है: सत्त्व सुख और ज्ञान, रजस दुःख और तृष्णा, तमस अज्ञान। जो तीनों गुणों से परे उठ जाता है — सबमें समान, राग-द्वेष से मुक्त — वह गुणातीत कहलाता है, और शुद्ध भक्ति से ब्रह्म के साथ एकता प्राप्त करता है।

ગુજરાતી

કૃષ્ણ ત્રણ ગુણોની વ્યાખ્યા કરે છે — પ્રકૃતિના તે ત્રણ ગુણ જે આત્માને બાંધે છે: સત્ત્વ (પવિત્રતા, જ્ઞાન, પ્રકાશ), રજસ (રાગ, કર્મ, ઈચ્છા) અને તમસ (જડતા, અંધકાર, મોહ). તેઓ કહે છે કે દરેક ગુણ માનવ સ્વભાવમાં કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે, કેવી રીતે મળે છે, કેવી રીતે બાંધે છે અને શું ફળ આપે છે: સત્ત્વ સુખ અને જ્ઞાન, રજસ દુઃખ અને તૃષ્ણા, તમસ અજ્ઞાન. જે ત્રણેય ગુણોથી પર ઊઠે છે — બધામાં સમાન, રાગ-દ્વેષથી મુક્ત — તે ગુણાતીત કહેવાય છે, અને શુદ્ધ ભક્તિથી બ્રહ્મ સાથે એકતા પામે છે.

Key Shlokas

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥
sattvaṁ rajas tama iti guṇāḥ prakṛti-sambhavāḥ |
nibadhnanti mahā-bāho dehe dehinam avyayam || 14.5 ||
ENSattva, rajas and tamas — these three gunas born of nature bind the imperishable soul in the body, O mighty-armed one.
हिंसत्त्व, रज और तम — प्रकृति से उत्पन्न ये तीनों गुण, हे महाबाहो! शरीर में अव्यय देही को बांधते हैं।
ગુજસત્ત્વ, રજ અને તમ — પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન આ ત્રણ ગુણ, હે મહાબાહો! શરીરમાં અવ્યય દેહીને બાંધે છે.
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥
karmaṇaḥ su-kṛtasyāhuḥ sāttvikaṁ nirmalaṁ phalam |
rajasas tu phalaṁ duḥkham ajñānaṁ tamasaḥ phalam || 14.16 ||
ENOf good deeds the fruit is said to be sattvic and pure; the fruit of rajas is suffering, and the fruit of tamas is ignorance.
हिंशुभ कर्म का फल सात्त्विक और निर्मल कहा गया है; रजस का फल दुःख है, और तमस का फल अज्ञान है।
ગુજશુભ કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહેવાયું છે; રજસનું ફળ દુઃખ છે, અને તમસનું ફળ અજ્ઞાન છે.
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥
prakāśaṁ ca pravṛttiṁ ca moham eva ca pāṇḍava |
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 14.22 ||
ENOne who neither hates illumination, activity, and delusion when they arise, nor longs for them when they cease, O Pandava —
हिंहे पांडव! जो प्रकाश, प्रवृत्ति और मोह को प्राप्त होने पर द्वेष नहीं करता, और उनके निवृत्त होने पर उनकी इच्छा नहीं करता —
ગુજહે પાંડવ! જે પ્રકાશ, પ્રવૃત્તિ અને મોહને પ્રાપ્ત થતાં દ્વેષ કરતો નથી, અને તેમની નિવૃત્તિ પછી તેમની ઈચ્છા કરતો નથી —
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥
māṁ ca yo 'vyabhicāreṇa bhakti-yogena sevate |
sa guṇān samatītyaitān brahma-bhūyāya kalpate || 14.26 ||
ENAnd one who serves me with unswerving devotion, having transcended these three gunas, becomes fit to attain Brahman.
हिंऔर जो अव्यभिचारी भक्तियोग से मेरी सेवा करता है, वह इन तीनों गुणों को पार करके ब्रह्मभूत होने योग्य बन जाता है।
ગુજઅને જે અવ્યભિચારી ભક્તિયોગથી મારી સેવા કરે છે, તે આ ત્રણેય ગુણોને પાર કરીને બ્રહ્મભૂત થવા યોગ્ય બની જાય છે.

Key Teachings

English
हिन्दी
ગુજરાતી