← Back to E-Book Home
Chapter 2 · 72 verses
SÄá¹…khya Yoga — Transcendental Knowledgeसाङà¥à¤–à¥à¤¯à¤¯à¥‹à¤—ः सांखà¥à¤¯ योग સાંખà«àª¯ યોગ
Essence of the Chapter
English
Krishna begins by dispelling Arjuna's grief through knowledge of the immortal Self . The soul is unborn, eternal and indestructible; it only changes bodies as a person changes clothes. Therefore Arjuna should not grieve for the death of bodies — and he must perform his duty as a warrior. The chapter introduces the two great paths that frame the Gita: SÄá¹…khya (the path of discriminating knowledge) and Yoga (the path of disciplined action). It ends with the description of the sthita-prajña — the person of steady wisdom — who has gone beyond attachment, anger and desire.
हिनà¥à¤¦à¥€
कृषà¥à¤£ अरà¥à¤œà¥à¤¨ के शोक को अमर आतà¥à¤®à¤¾ के जà¥à¤žà¤¾à¤¨ से दूर करते हैं। आतà¥à¤®à¤¾ अजनà¥à¤®à¤¾, नितà¥à¤¯ और अविनाशी है; जैसे मनà¥à¤·à¥à¤¯ वसà¥à¤¤à¥à¤° बदलता है, वैसे ही वह शरीर बदलती है। अतः अरà¥à¤œà¥à¤¨ को शरीरों की मृतà¥à¤¯à¥ के लिठशोक नहीं करना चाहिठ— और à¤à¤• कà¥à¤·à¤¤à¥à¤°à¤¿à¤¯ योदà¥à¤§à¤¾ होने के नाते उसे अपना करà¥à¤¤à¤µà¥à¤¯ निà¤à¤¾à¤¨à¤¾ ही चाहिà¤à¥¤ यह अधà¥à¤¯à¤¾à¤¯ गीता की रूपरेखा बनाने वाले दो महान मारà¥à¤—ों का परिचय देता है: सांखà¥à¤¯ (विवेकजà¥à¤žà¤¾à¤¨ का मारà¥à¤—) और योग (अनà¥à¤¶à¤¾à¤¸à¤¿à¤¤ करà¥à¤® का मारà¥à¤—)। अंत में यह सà¥à¤¥à¤¿à¤¤à¤ªà¥à¤°à¤œà¥à¤ž — जà¥à¤žà¤¾à¤¨ में सà¥à¤¥à¤¿à¤° वà¥à¤¯à¤•à¥à¤¤à¤¿ — का वरà¥à¤£à¤¨ करता है, जो आसकà¥à¤¤à¤¿, कà¥à¤°à¥‹à¤§ और इचà¥à¤›à¤¾ से परे चला गया है।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
કૃષà«àª£ અરà«àªœà«àª¨àª¨àª¾ શોકને અમર આતà«àª®àª¾àª¨àª¾ જà«àªžàª¾àª¨ થી દૂર કરે છે. આતà«àª®àª¾ અજનà«àª®àª¾, નિતà«àª¯ અને અવિનાશી છે; જેમ મનà«àª·à«àª¯ વસà«àª¤à«àª° બદલે છે, તેમ તે શરીર બદલે છે. તેથી અરà«àªœà«àª¨àª¨à«‡ શરીરોના મૃતà«àª¯à« માટે શોક ન કરવો જોઈઠ— અને કà«àª·àª¤à«àª°àª¿àª¯ યોદà«àª§àª¾ હોવાથી તેણે પોતાનà«àª‚ કરà«àª¤àªµà«àª¯ જ નિàªàª¾àªµàªµà«àª‚ જોઈàª. આ અધà«àª¯àª¾àª¯ ગીતાની રૂપરેખા બનાવતા બે મહાન મારà«àª—ોનો પરિચય આપે છે: સાંખà«àª¯ (વિવેકજà«àªžàª¾àª¨àª¨à«‹ મારà«àª—) અને યોગ (અનà«àª¶àª¾àª¸àª¿àª¤ કરà«àª®àª¨à«‹ મારà«àª—). અંતે તે સà«àª¥àª¿àª¤àªªà«àª°àªœà«àªž — જà«àªžàª¾àª¨àª®àª¾àª‚ સà«àª¥àª¿àª° વà«àª¯àª•à«àª¤àª¿ — નà«àª‚ વરà«àª£àª¨ કરે છે, જે આસકà«àª¤àª¿, કà«àª°à«‹àª§ અને ઈચà«àª›àª¾àª¥à«€ પર ગયો છે.
Key Shlokas
देहिनोऽसà¥à¤®à¤¿à¤¨à¥à¤¯à¤¥à¤¾ देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहानà¥à¤¤à¤°à¤ªà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤à¤¿à¤°à¥à¤§à¥€à¤°à¤¸à¥à¤¤à¤¤à¥à¤° न मà¥à¤¹à¥à¤¯à¤¤à¤¿ ॥ २.१३ ॥
dehino 'smin yathÄ dehe kaumÄraá¹ yauvanaá¹ jarÄ | tathÄ dehÄntara-prÄptir dhÄ«ras tatra na muhyati || 2.13 ||
EN Just as the embodied soul passes through childhood, youth and old age in this body, so it obtains another body; the wise are not deluded by this.
हिं जैसे इस शरीर में आतà¥à¤®à¤¾ बालà¥à¤¯, यौवन और जरा से गà¥à¤œà¤°à¤¤à¥€ है, वैसे ही वह दूसरे शरीर को पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ होती है; धीर पà¥à¤°à¥à¤· इससे मोहित नहीं होता।
ગà«àªœ જેમ આ શરીરમાં આતà«àª®àª¾ બાલà«àª¯, યà«àªµàª¾àª¨à«€ અને વૃદà«àª§àª¾àªµàª¸à«àª¥àª¾àª®àª¾àª‚થી પસાર થાય છે, તેમ તે બીજા શરીરને પણ પામે છે; ધીર પà«àª°à«àª· આથી મોહિત થતો નથી.
न जायते मà¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¤à¥‡ वा कदाचिनà¥à¤¨à¤¾à¤¯à¤‚ à¤à¥‚तà¥à¤µà¤¾ à¤à¤µà¤¿à¤¤à¤¾ वा न à¤à¥‚यः । अजो नितà¥à¤¯à¤ƒ शाशà¥à¤µà¤¤à¥‹à¤½à¤¯à¤‚ पà¥à¤°à¤¾à¤£à¥‹ न हनà¥à¤¯à¤¤à¥‡ हनà¥à¤¯à¤®à¤¾à¤¨à¥‡ शरीरे ॥ २.२० ॥
na jÄyate mriyate vÄ kadÄcin nÄyaá¹ bhÅ«tvÄ bhavitÄ vÄ na bhÅ«yaḥ | ajo nityaḥ Å›ÄÅ›vato 'yaá¹ purÄṇo na hanyate hanyamÄne Å›arÄ«re || 2.20 ||
EN It is never born, nor does it ever die; nor, having existed, will it ever cease to be. Unborn, eternal, everlasting and ancient — it is not slain when the body is slain.
हिं यह (आतà¥à¤®à¤¾) न कà¤à¥€ जनà¥à¤®à¤¤à¥€ है, न मरती है; न उतà¥à¤ªà¤¨à¥à¤¨ होकर फिर नषà¥à¤Ÿ होने वाली है। यह अजनà¥à¤®à¤¾, नितà¥à¤¯, शाशà¥à¤µà¤¤ और पà¥à¤°à¤¾à¤¤à¤¨ है; शरीर के मारे जाने पर à¤à¥€ यह नहीं मारी जाती।
ગà«àªœ આ (આતà«àª®àª¾) કદી જનà«àª®àª¤à«àª‚ નથી, કદી મરતà«àª‚ નથી; ન ઉતà«àªªàª¨à«àª¨ થઈને ફરી નાશ પામે તેવà«àª‚ છે. તે અજનà«àª®àª¾, નિતà«àª¯, શાશà«àªµàª¤ અને પà«àª°àª¾àª¤àª¨ છે; શરીર મરે તà«àª¯àª¾àª°à«‡ પણ તે મરતà«àª‚ નથી.
करà¥à¤®à¤£à¥à¤¯à¥‡à¤µà¤¾à¤§à¤¿à¤•ारसà¥à¤¤à¥‡ मा फलेषॠकदाचन । मा करà¥à¤®à¤«à¤²à¤¹à¥‡à¤¤à¥à¤°à¥à¤à¥‚रà¥à¤®à¤¾ ते सङà¥à¤—ोऽसà¥à¤¤à¥à¤µà¤•रà¥à¤®à¤£à¤¿ ॥ २.४ॠ॥
karmaṇy evÄdhikÄras te mÄ phaleá¹£u kadÄcana | mÄ karma-phala-hetur bhÅ«r mÄ te saá¹…go 'stv akarmaṇi || 2.47 ||
EN You have a right to action alone, never to its fruits. Do not be motivated by the fruits of action, nor be attached to inaction.
हिं करà¥à¤® करने में ही तेरा अधिकार है, फलों में कà¤à¥€ नहीं। तू करà¥à¤®à¤«à¤² का हेतॠन बन, और अकरà¥à¤® में à¤à¥€ आसकà¥à¤¤à¤¿ न रख।
ગà«àªœ કરà«àª® કરવામાં જ તારો અધિકાર છે, ફળોમાં કદી નહીં. તà«àª‚ કરà«àª®àª«àª³àª¨à«àª‚ હેતૠન બન, અને અકરà«àª®àª®àª¾àª‚ પણ આસકà«àª¤àª¿ ન રાખ.
योगसà¥à¤¥à¤ƒ कà¥à¤°à¥ करà¥à¤®à¤¾à¤£à¤¿ सङà¥à¤—ं तà¥à¤¯à¤•à¥à¤¤à¥à¤µà¤¾ धनञà¥à¤œà¤¯ । सिदà¥à¤§à¥à¤¯à¤¸à¤¿à¤¦à¥à¤§à¥à¤¯à¥‹à¤ƒ समो à¤à¥‚तà¥à¤µà¤¾ समतà¥à¤µà¤‚ योग उचà¥à¤¯à¤¤à¥‡ ॥ २.४८ ॥
yoga-sthaḥ kuru karmÄṇi saá¹…gaá¹ tyaktvÄ dhanañjaya | siddhy-asiddhyoḥ samo bhÅ«tvÄ samatvaá¹ yoga ucyate || 2.48 ||
EN Established in yoga, perform your actions, having abandoned attachment, O Dhananjaya — remaining balanced in success and failure; evenness of mind is called yoga.
हिं हे धनंजय! आसकà¥à¤¤à¤¿ तà¥à¤¯à¤¾à¤—कर योग में सà¥à¤¥à¤¿à¤¤ होकर करà¥à¤® करो, सिदà¥à¤§à¤¿-असिदà¥à¤§à¤¿ में समान रहो; यही समतà¥à¤µ योग कहलाता है।
ગà«àªœ હે ધનંજય! આસકà«àª¤àª¿ તà«àª¯àª¾àª—ીને યોગમાં સà«àª¥àª¿àª¤ થઈને કરà«àª® કરો, સિદà«àª§àª¿-અસિદà«àª§àª¿àª®àª¾àª‚ સમાન રહો; આ જ સમતà«àªµ યોગ કહેવાય છે.
सà¥à¤¥à¤¿à¤¤à¤ªà¥à¤°à¤œà¥à¤žà¤¸à¥à¤¯ का à¤à¤¾à¤·à¤¾ समाधिसà¥à¤¥à¤¸à¥à¤¯ केशव । सà¥à¤¥à¤¿à¤¤à¤§à¥€à¤ƒ किं पà¥à¤°à¤à¤¾à¤·à¥‡à¤¤ किमासीत वà¥à¤°à¤œà¥‡à¤¤ किमॠ॥ २.५४ ॥
sthita-prajñasya kÄ bhÄá¹£Ä samÄdhi-sthasya keÅ›ava | sthita-dhīḥ kiá¹ prabhÄá¹£eta kim ÄsÄ«ta vrajeta kim || 2.54 ||
EN What is the mark of one of steady wisdom, established in deep absorption, O Keshava? How does the steady-minded one speak, how does he sit, how does he walk?
हिं हे केशव! समाधि में सà¥à¤¥à¤¿à¤¤ सà¥à¤¥à¤¿à¤¤à¤ªà¥à¤°à¤œà¥à¤ž पà¥à¤°à¥à¤· का कà¥à¤¯à¤¾ लकà¥à¤·à¤£ है? वह कैसे बोलता है, कैसे बैठता है, कैसे चलता है?
ગà«àªœ હે કેશવ! સમાધિમાં સà«àª¥àª¿àª¤ સà«àª¥àª¿àª¤àªªà«àª°àªœà«àªž પà«àª°à«àª·àª¨à«àª‚ શà«àª‚ લકà«àª·àª£ છે? તે કેવી રીતે બોલે છે, કેવી રીતે બેસે છે, કેવી રીતે ચાલે છે?
Key Teachings
English
The Self is eternal; death touches only the body. Grief born of ignorance dissolves in self-knowledge.
Right to action, not to fruits — the foundation of all Gita ethics (karma-yoga).
Equanimity in success and failure is the real definition of yoga (samatvaá¹ yoga ucyate).
Steady wisdom means mastery over the senses and freedom from desire and anger.
हिनà¥à¤¦à¥€
आतà¥à¤®à¤¾ नितà¥à¤¯ है; मृतà¥à¤¯à¥ केवल शरीर को छूती है। अजà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤œà¤¨à¤¿à¤¤ शोक आतà¥à¤®à¤œà¥à¤žà¤¾à¤¨ में विलीन हो जाता है।
करà¥à¤® का अधिकार, फल का नहीं — गीता की नीति का आधार (करà¥à¤®-योग)।
सफलता-असफलता में समता ही योग की वासà¥à¤¤à¤µà¤¿à¤• परिà¤à¤¾à¤·à¤¾ है (समतà¥à¤µà¤‚ योग उचà¥à¤¯à¤¤à¥‡)।
सà¥à¤¥à¤¿à¤° बà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿ का अरà¥à¤¥ है इंदà¥à¤°à¤¿à¤¯à¥‹à¤‚ पर विजय तथा इचà¥à¤›à¤¾ और कà¥à¤°à¥‹à¤§ से मà¥à¤•à¥à¤¤à¤¿à¥¤
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
આતà«àª®àª¾ નિતà«àª¯ છે; મૃતà«àª¯à« માતà«àª° શરીરને સà«àªªàª°à«àª¶à«‡ છે. અજà«àªžàª¾àª¨àª¥à«€ જનà«àª®à«‡àª²à«‹ શોક આતà«àª®àªœà«àªžàª¾àª¨àª®àª¾àª‚ વિલીન થઈ જાય છે.
કરà«àª®àª¨à«‹ અધિકાર, ફળનો નહીં — ગીતાની નીતિનો આધાર (કરà«àª®-યોગ).
સફળતા-નિષà«àª«àª³àª¤àª¾àª®àª¾àª‚ સમતા જ યોગની સાચી વà«àª¯àª¾àª–à«àª¯àª¾ છે (સમતà«àªµàª‚ યોગ ઉચà«àª¯àª¤à«‡).
સà«àª¥àª¿àª° બà«àª¦à«àª§àª¿ àªàªŸàª²à«‡ ઈંદà«àª°àª¿àª¯à«‹ પર વિજય તથા ઈચà«àª›àª¾ અને કà«àª°à«‹àª§àª¥à«€ મà«àª•à«àª¤àª¿.
← Chapter 1
Chapter 3: Karma Yoga →