← Back to E-Book Home
Chapter 6 · 47 verses
DhyÄna Yoga — The Yoga of Meditationधà¥à¤¯à¤¾à¤¨à¤¯à¥‹à¤—ः धà¥à¤¯à¤¾à¤¨ योग ધà«àª¯àª¾àª¨ યોગ
Essence of the Chapter
English
This chapter is the practical manual of meditation . Krishna teaches that a true yogi is one who acts without attachment — renunciation and meditation are two sides of the same discipline. He describes the posture, the seat, the control of breath and mind, and the steady focus on the Self. The mind is restless by nature, like the wind , but by constant practice (abhyÄsa) and dispassion (vairÄgya) it can be brought under control. Even a fallen yogi loses nothing: no effort on this path is ever wasted. The chapter ends by declaring the devotee of God as the greatest of all yogis.
हिनà¥à¤¦à¥€
यह अधà¥à¤¯à¤¾à¤¯ धà¥à¤¯à¤¾à¤¨ की वà¥à¤¯à¤¾à¤µà¤¹à¤¾à¤°à¤¿à¤• पदà¥à¤§à¤¤à¤¿ है। कृषà¥à¤£ सिखाते हैं कि सचà¥à¤šà¤¾ योगी वही है जो बिना आसकà¥à¤¤à¤¿ के करà¥à¤® करता है — तà¥à¤¯à¤¾à¤— और धà¥à¤¯à¤¾à¤¨ à¤à¤• ही अनà¥à¤¶à¤¾à¤¸à¤¨ के दो पहलू हैं। वे आसन, सà¥à¤¥à¤¾à¤¨, पà¥à¤°à¤¾à¤£ और मन के नियंतà¥à¤°à¤£ तथा आतà¥à¤®à¤¾ पर सà¥à¤¥à¤¿à¤° धà¥à¤¯à¤¾à¤¨ का वरà¥à¤£à¤¨ करते हैं। मन सà¥à¤µà¤à¤¾à¤µ से चंचल है, वायॠके समान , पर निरंतर अà¤à¥à¤¯à¤¾à¤¸ (अà¤à¥à¤¯à¤¾à¤¸) और वैरागà¥à¤¯ से इसे वश में किया जा सकता है। गिरा हà¥à¤† योगी à¤à¥€ कà¥à¤› नहीं खोता — इस मारà¥à¤— का कोई पà¥à¤°à¤¯à¤¾à¤¸ कà¤à¥€ वà¥à¤¯à¤°à¥à¤¥ नहीं जाता। अंत में ईशà¥à¤µà¤°-à¤à¤•à¥à¤¤ को सबसे शà¥à¤°à¥‡à¤·à¥à¤ योगी घोषित किया गया है।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
આ અધà«àª¯àª¾àª¯ ધà«àª¯àª¾àª¨àª¨à«€ વà«àª¯àªµàª¹àª¾àª°àª¿àª• પદà«àª§àª¤àª¿ છે. કૃષà«àª£ શીખવે છે કે સાચો યોગી તે જ છે જે આસકà«àª¤àª¿ વિના કરà«àª® કરે છે — તà«àª¯àª¾àª— અને ધà«àª¯àª¾àª¨ àªàª• જ અનà«àª¶àª¾àª¸àª¨àª¨àª¾ બે પાસાં છે. તેઓ આસન, સà«àª¥àª¾àª¨, પà«àª°àª¾àª£ અને મનના નિયંતà«àª°àª£ તથા આતà«àª®àª¾ પર સà«àª¥àª¿àª° ધà«àª¯àª¾àª¨àª¨à«àª‚ વરà«àª£àª¨ કરે છે. મન સà«àªµàªàª¾àªµà«‡ ચંચળ છે, વાયૠજેવà«àª‚ , પણ નિરંતર અàªà«àª¯àª¾àª¸ અને વૈરાગà«àª¯àª¥à«€ તેને વશ કરી શકાય છે. પડેલો યોગી પણ કંઈ ગà«àª®àª¾àªµàª¤à«‹ નથી — આ મારà«àª—નો કોઈ પà«àª°àª¯àª¾àª¸ કદી નિષà«àª«àª³ જતો નથી. અંતે ઈશà«àªµàª°-àªàª•à«àª¤àª¨à«‡ સરà«àªµà«‹àª¤à«àª¤àª® યોગી જાહેર કરવામાં આવà«àª¯à«‹ છે.
Key Shlokas
उदà¥à¤§à¤°à¥‡à¤¦à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¨à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¾à¤¨à¤‚ नातà¥à¤®à¤¾à¤¨à¤®à¤µà¤¸à¤¾à¤¦à¤¯à¥‡à¤¤à¥ । आतà¥à¤®à¥ˆà¤µ हà¥à¤¯à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¨à¥‹ बनà¥à¤§à¥à¤°à¤¾à¤¤à¥à¤®à¥ˆà¤µ रिपà¥à¤°à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¨à¤ƒ ॥ ६.५ ॥
uddhared ÄtmanÄtmÄnaá¹ nÄtmÄnam avasÄdayet | Ätmaiva hy Ätmano bandhur Ätmaiva ripur Ätmanaḥ || 6.5 ||
EN Lift yourself up by yourself; do not let yourself down. You are truly your own friend, and you are your own enemy.
हिं आतà¥à¤®à¤¾ से ही आतà¥à¤®à¤¾ को ऊपर उठाओ, आतà¥à¤®à¤¾ को नीचे न गिराओ; आतà¥à¤®à¤¾ ही आतà¥à¤®à¤¾ का मितà¥à¤° है, और आतà¥à¤®à¤¾ ही आतà¥à¤®à¤¾ का शतà¥à¤°à¥ है।
ગà«àªœ આતà«àª®àª¾àª¥à«€ જ આતà«àª®àª¾àª¨à«‡ ઊંચે ચડાવો, આતà«àª®àª¾àª¨à«‡ નીચે ન પડવા દો; આતà«àª®àª¾ જ આતà«àª®àª¾àª¨à«‹ મિતà«àª° છે, અને આતà«àª®àª¾ જ આતà«àª®àª¾àª¨à«‹ શતà«àª°à« છે.
यतो यतो निशà¥à¤šà¤°à¤¤à¤¿ मनशà¥à¤šà¤žà¥à¤šà¤²à¤®à¤¸à¥à¤¥à¤¿à¤°à¤®à¥ । ततसà¥à¤¤à¤¤à¥‹ नियमà¥à¤¯à¥ˆà¤¤à¤¦à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¨à¥à¤¯à¥‡à¤µ वशं नयेतॠ॥ ६.२६ ॥
yato yato niÅ›carati manaÅ› cañcalam asthiram | tatas tato niyamyaitad Ätmany eva vaÅ›aá¹ nayet || 6.26 ||
EN From wherever the restless and unsteady mind wanders, from there one should bring it back and place it under the control of the Self alone.
हिं चंचल और असà¥à¤¥à¤¿à¤° मन जहाà¤-जहाठà¤à¤Ÿà¤•े, वहाà¤-वहाठसे उसे लौटाकर आतà¥à¤®à¤¾ के अधीन ही करना चाहिà¤à¥¤
ગà«àªœ ચંચળ અને અસà«àª¥àª¿àª° મન જà«àª¯àª¾àª‚-જà«àª¯àª¾àª‚ àªàªŸàª•ે, તà«àª¯àª¾àª‚-તà«àª¯àª¾àª‚થી તેને પાછà«àª‚ લાવીને આતà«àª®àª¾àª¨à«‡ જ અધીન કરવà«àª‚ જોઈàª.
यो मां पशà¥à¤¯à¤¤à¤¿ सरà¥à¤µà¤¤à¥à¤° सरà¥à¤µà¤‚ च मयि पशà¥à¤¯à¤¤à¤¿ । तसà¥à¤¯à¤¾à¤¹à¤‚ न पà¥à¤°à¤£à¤¶à¥à¤¯à¤¾à¤®à¤¿ स च मे न पà¥à¤°à¤£à¤¶à¥à¤¯à¤¤à¤¿ ॥ ६.३० ॥
yo mÄá¹ paÅ›yati sarvatra sarvaá¹ ca mayi paÅ›yati | tasyÄhaá¹ na praṇaÅ›yÄmi sa ca me na praṇaÅ›yati || 6.30 ||
EN One who sees me everywhere and sees everything in me — to him I am never lost, and he is never lost to me.
हिं जो मà¥à¤à¥‡ सरà¥à¤µà¤¤à¥à¤° देखता है और सब कà¥à¤› मà¥à¤à¤®à¥‡à¤‚ देखता है — उसके लिठमैं कà¤à¥€ अदृशà¥à¤¯ नहीं होता, और वह मेरे लिठकà¤à¥€ नहीं।
ગà«àªœ જે મને સરà«àªµàª¤à«àª° જà«àª છે અને સરà«àªµ મનેમાં જà«àª છે — તેને હà«àª‚ કદી અદૃશà«àª¯ થતો નથી, અને તે મને કદી ખોતો નથી.
तपसà¥à¤µà¤¿à¤à¥à¤¯à¥‹à¤½à¤§à¤¿à¤•ो योगी जà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤¿à¤à¥à¤¯à¥‹à¤½à¤ªà¤¿ मतोऽधिकः । करà¥à¤®à¤¿à¤à¥à¤¯à¤¶à¥à¤šà¤¾à¤§à¤¿à¤•ो योगी तसà¥à¤®à¤¾à¤¦à¥à¤¯à¥‹à¤—ी à¤à¤µà¤¾à¤°à¥à¤œà¥à¤¨ ॥ ६.४६ ॥
tapasvibhyo 'dhiko yogÄ« jñÄnibhyo 'pi mato 'dhikaḥ | karmibhyaÅ› cÄdhiko yogÄ« tasmÄd yogÄ« bhavÄrjuna || 6.46 ||
EN The yogi is greater than the ascetics, greater even than the wise, and greater than the men of action; therefore, O Arjuna, become a yogi.
हिं योगी तपसà¥à¤µà¤¿à¤¯à¥‹à¤‚ से, जà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤¿à¤¯à¥‹à¤‚ से à¤à¥€ और करà¥à¤®à¤¿à¤¯à¥‹à¤‚ से à¤à¥€ शà¥à¤°à¥‡à¤·à¥à¤ है; इसलिठहे अरà¥à¤œà¥à¤¨, तà¥à¤® योगी बनो।
ગà«àªœ યોગી તપસà«àªµà«€àª“ કરતાં, જà«àªžàª¾àª¨à«€àª“ કરતાં પણ અને કરà«àª®à«€àª“ કરતાં પણ શà«àª°à«‡àª·à«àª છે; તેથી હે અરà«àªœà«àª¨, તમે યોગી બનો.
Key Teachings
English
Self-mastery begins with self-effort; the same self can be one's best friend or worst enemy.
The restless mind is trained by patience — bringing it back again and again to the Self.
No sincere effort on this path is ever wasted, even if one stumbles.
Meditation is not the path of the weak; it is the summit of all spiritual discipline.
हिनà¥à¤¦à¥€
आतà¥à¤®-विजय आतà¥à¤®-पà¥à¤°à¤¯à¤¾à¤¸ से शà¥à¤°à¥‚ होती है; वही आतà¥à¤®à¤¾ मितà¥à¤° à¤à¥€ बन सकती है, शतà¥à¤°à¥ à¤à¥€à¥¤
चंचल मन धैरà¥à¤¯ से साधा जाता है — बार-बार उसे आतà¥à¤®à¤¾ पर लौटाना।
इस मारà¥à¤— का कोई सचà¥à¤šà¤¾ पà¥à¤°à¤¯à¤¾à¤¸ वà¥à¤¯à¤°à¥à¤¥ नहीं जाता, à¤à¤²à¥‡ ही कोई ठोकर खाà¤à¥¤
धà¥à¤¯à¤¾à¤¨ कमजोरों का मारà¥à¤— नहीं; यह समसà¥à¤¤ आधà¥à¤¯à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¿à¤• साधना का शिखर है।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
આતà«àª®-વિજય આતà«àª®-પà«àª°àª¯àª¾àª¸àª¥à«€ શરૂ થાય છે; તે જ આતà«àª®àª¾ મિતà«àª° પણ બની શકે, શતà«àª°à« પણ.
ચંચળ મન ધીરજથી સાધાય છે — વારંવાર તેને આતà«àª®àª¾ પર પાછà«àª‚ લાવવà«àª‚.
આ મારà«àª—નો કોઈ સાચો પà«àª°àª¯àª¾àª¸ નિષà«àª«àª³ જતો નથી, àªàª²à«‡ કોઈ ઠોકર ખાય.
ધà«àª¯àª¾àª¨ નબળાઓનો મારà«àª— નથી; તે સમસà«àª¤ આધà«àª¯àª¾àª¤à«àª®àª¿àª• સાધનાનો શિખર છે.
← Chapter 5
Chapter 7: JñÄna VijñÄna Yoga →