← Back to E-Book Home
Chapter 7 · 30 verses
JñÄna VijñÄna Yoga — Knowledge and Realizationजà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤µà¤¿à¤œà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤¯à¥‹à¤—ः जà¥à¤žà¤¾à¤¨ विजà¥à¤žà¤¾à¤¨ योग જà«àªžàª¾àª¨ વિજà«àªžàª¾àª¨ યોગ
Essence of the Chapter
English
Krishna now reveals the knowledge of his own supreme nature . All of creation rests on two powers: the lower nature (the eight elements — earth, water, fire, air, space, mind, intellect and ego) and the higher nature (the jÄ«va , the living soul by which the whole world is sustained). Everything in the universe hangs on him as pearls on a thread . Yet the world is veiled by mÄyÄ â€” the play of the three gunas — which is hard to cross; but those who surrender to God alone cross it. The chapter ends with the four types of devotees and the four types who do not seek him, and declares the wise devotee of Vasudeva as the rarest and most beloved.
हिनà¥à¤¦à¥€
कृषà¥à¤£ अब अपने परम सà¥à¤µà¤°à¥‚प का जà¥à¤žà¤¾à¤¨ पà¥à¤°à¤•ट करते हैं। समसà¥à¤¤ सृषà¥à¤Ÿà¤¿ दो शकà¥à¤¤à¤¿à¤¯à¥‹à¤‚ पर आधारित है: अपरा पà¥à¤°à¤•ृति (आठततà¥à¤µ — पृथà¥à¤µà¥€, जल, अगà¥à¤¨à¤¿, वायà¥, आकाश, मन, बà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿, अहंकार) और परा पà¥à¤°à¤•ृति (जीव , जिससे यह जगत धारण होता है)। सारा बà¥à¤°à¤¹à¥à¤®à¤¾à¤‚ड उन पर सूत में पिरोई मणियों की तरह टिका है। फिर à¤à¥€ जगत माया — तीन गà¥à¤£à¥‹à¤‚ की रचना — से आचà¥à¤›à¤¾à¤¦à¤¿à¤¤ है, जिसे पार करना कठिन है; पर जो केवल ईशà¥à¤µà¤° की शरण लेते हैं, वे इसे पार कर लेते हैं। अंत में चार पà¥à¤°à¤•ार के à¤à¤•à¥à¤¤à¥‹à¤‚ और चार पà¥à¤°à¤•ार के गैर-à¤à¤•à¥à¤¤à¥‹à¤‚ का वरà¥à¤£à¤¨ है, और वासà¥à¤¦à¥‡à¤µ का जà¥à¤žà¤¾à¤¨à¥€ à¤à¤•à¥à¤¤ सबसे दà¥à¤°à¥à¤²à¤ और पà¥à¤°à¤¿à¤¯ घोषित होता है।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
કૃષà«àª£ હવે પોતાના પરમ સà«àªµàª°à«‚પનà«àª‚ જà«àªžàª¾àª¨ પà«àª°àª—ટ કરે છે. સમસà«àª¤ સૃષà«àªŸàª¿ બે શકà«àª¤àª¿àª“ પર આધારિત છે: અપરા પà«àª°àª•ૃતિ (આઠતતà«àª¤à«àªµ — પૃથà«àªµà«€, જળ, અગà«àª¨àª¿, વાયà«, આકાશ, મન, બà«àª¦à«àª§àª¿, અહંકાર) અને પરા પà«àª°àª•ૃતિ (જીવ , જેનાથી આ જગત ધરાય છે). સરà«àªµ બà«àª°àª¹à«àª®àª¾àª‚ડ તેમના પર સૂતરમાં પરોવેલા માણેક જેવà«àª‚ ટંગાયેલà«àª‚ છે. તેમ છતાં જગત માયા — તà«àª°àª£ ગà«àª£à«‹àª¨à«€ રચના — થી આચà«àª›àª¾àª¦àª¿àª¤ છે, જે પાર કરવી કઠિન છે; પણ જેઓ ફકà«àª¤ ઈશà«àªµàª°àª¨à«€ શરણ લે છે, તેઓ તેને પાર કરી જાય છે. અંતે ચાર પà«àª°àª•ારના àªàª•à«àª¤à«‹ અને ચાર પà«àª°àª•ારના અàªàª•à«àª¤à«‹àª¨à«àª‚ વરà«àª£àª¨ છે, અને વાસà«àª¦à«‡àªµàª¨à«‹ જà«àªžàª¾àª¨à«€ àªàª•à«àª¤ સૌથી દà«àª°à«àª²àª અને પà«àª°àª¿àª¯ જાહેર થાય છે.
Key Shlokas
à¤à¥‚मिरापोऽनलो वायà¥à¤ƒ खं मनो बà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿à¤°à¥‡à¤µ च । अहङà¥à¤•ार इतीयं मे à¤à¤¿à¤¨à¥à¤¨à¤¾ पà¥à¤°à¤•ृतिरषà¥à¤Ÿà¤§à¤¾ ॥ à¥.४ ॥
bhÅ«mir Äpo 'nalo vÄyuḥ khaá¹ mano buddhir eva ca | ahaá¹…kÄra itÄ«yaá¹ me bhinnÄ praká¹›tir aá¹£á¹adhÄ || 7.4 ||
EN Earth, water, fire, air, space, mind, intellect, and ego — this is my eightfold material nature.
हिं पृथà¥à¤µà¥€, जल, अगà¥à¤¨à¤¿, वायà¥, आकाश, मन, बà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿ और अहंकार — यह मेरी आठपà¥à¤°à¤•ार की à¤à¤¿à¤¨à¥à¤¨ पà¥à¤°à¤•ृति है।
ગà«àªœ પૃથà«àªµà«€, જળ, અગà«àª¨àª¿, વાયà«, આકાશ, મન, બà«àª¦à«àª§àª¿ અને અહંકાર — આ મારી આઠપà«àª°àª•ારની પà«àª°àª•ૃતિ છે.
मतà¥à¤¤à¤ƒ परतरं नानà¥à¤¯à¤¤à¥à¤•िञà¥à¤šà¤¿à¤¦à¤¸à¥à¤¤à¤¿ धनञà¥à¤œà¤¯ । मयि सरà¥à¤µà¤®à¤¿à¤¦à¤‚ पà¥à¤°à¥‹à¤¤à¤‚ सूतà¥à¤°à¥‡ मणिगणा इव ॥ à¥.ॠ॥
mattaḥ parataraá¹ nÄnyat kiñcid asti dhanañjaya | mayi sarvam idaá¹ protaá¹ sÅ«tre maṇi-gaá¹‡Ä iva || 7.7 ||
EN There is nothing higher than me, O Dhananjaya. Everything in this world rests in me, like pearls strung on a thread.
हिं हे धनंजय! मà¥à¤à¤¸à¥‡ शà¥à¤°à¥‡à¤·à¥à¤ और कà¥à¤› à¤à¥€ नहीं है; यह सब कà¥à¤› मà¥à¤à¤®à¥‡à¤‚ पà¥à¤°à¥‹à¤¤ है, जैसे सूत में मणियाà¤à¥¤
ગà«àªœ હે ધનંજય! મારાથી શà«àª°à«‡àª·à«àª બીજà«àª‚ કંઈ નથી; આ સરà«àªµ મારામાં પરોવાયેલà«àª‚ છે, જેમ સૂતરમાં માણેક.
दैवी हà¥à¤¯à¥‡à¤·à¤¾ गà¥à¤£à¤®à¤¯à¥€ मम माया दà¥à¤°à¤¤à¥à¤¯à¤¯à¤¾ । मामेव ये पà¥à¤°à¤ªà¤¦à¥à¤¯à¤¨à¥à¤¤à¥‡ मायामेतां तरनà¥à¤¤à¤¿ ते ॥ à¥.१४ ॥
daivÄ« hy eá¹£Ä guṇa-mayÄ« mama mÄyÄ duratyayÄ | mÄm eva ye prapadyante mÄyÄm etÄá¹ taranti te || 7.14 ||
EN This divine maya of mine, made of the three gunas, is difficult to cross; but those who surrender to me alone cross beyond it.
हिं गà¥à¤£à¥‹à¤‚ से बनी यह मेरी दिवà¥à¤¯ माया पार करना कठिन है; पर जो केवल मेरी शरण लेते हैं, वे इस माया को पार कर जाते हैं।
ગà«àªœ ગà«àª£à«‹àª¥à«€ બનેલી આ મારી દિવà«àª¯ માયા પાર કરવી કઠિન છે; પણ જેઓ ફકà«àª¤ મારી શરણ લે છે, તેઓ આ માયાને પાર કરી જાય છે.
बहूनां जनà¥à¤®à¤¨à¤¾à¤®à¤¨à¥à¤¤à¥‡ जà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤µà¤¾à¤¨à¥à¤®à¤¾à¤‚ पà¥à¤°à¤ªà¤¦à¥à¤¯à¤¤à¥‡ । वासà¥à¤¦à¥‡à¤µà¤ƒ सरà¥à¤µà¤®à¤¿à¤¤à¤¿ स महातà¥à¤®à¤¾ सà¥à¤¦à¥à¤°à¥à¤²à¤à¤ƒ ॥ à¥.१९ ॥
bahÅ«nÄá¹ janmanÄm ante jñÄnavÄn mÄá¹ prapadyate | vÄsudevaḥ sarvam iti sa mahÄtmÄ su-durlabhaḥ || 7.19 ||
EN After many births, a person of wisdom surrenders to me, knowing that Vasudeva is everything; such a great soul is exceedingly rare.
हिं अनेक जनà¥à¤®à¥‹à¤‚ के अंत में जà¥à¤žà¤¾à¤¨à¤µà¤¾à¤¨ मनà¥à¤·à¥à¤¯ मà¥à¤à¥‡ à¤à¤œà¤¤à¤¾ है — 'वासà¥à¤¦à¥‡à¤µ ही सब है' à¤à¤¸à¤¾ जानकर; à¤à¤¸à¤¾ महातà¥à¤®à¤¾ अतà¥à¤¯à¤‚त दà¥à¤°à¥à¤²à¤ है।
ગà«àªœ અનેક જનà«àª®à«‹àª¨àª¾ અંતે જà«àªžàª¾àª¨à«€ મનà«àª·à«àª¯ મને àªàªœà«‡ છે — 'વાસà«àª¦à«‡àªµ જ સરà«àªµ છે' તેમ જાણીને; આવો મહાતà«àª®àª¾ અતà«àª¯àª‚ત દà«àª°à«àª²àª છે.
Key Teachings
English
The universe is not separate from God; it is strung on him as pearls on a thread.
Behind the lower nature of matter stands the higher nature — the living soul.
MÄyÄ (delusion of the gunas) is real and binding, yet surrender to God breaks its power.
Knowledge ripens slowly over many lives; the final fruit is total surrender and unity.
हिनà¥à¤¦à¥€
बà¥à¤°à¤¹à¥à¤®à¤¾à¤‚ड ईशà¥à¤µà¤° से अलग नहीं; यह उन पर सूत में मणियों की तरह पिरोया है।
जड़ पà¥à¤°à¤•ृति के पीछे परा पà¥à¤°à¤•ृति खड़ी है — चेतन जीव।
माया (गà¥à¤£à¥‹à¤‚ का à¤à¥à¤°à¤®) वासà¥à¤¤à¤µà¤¿à¤• और बंधनकारी है, पर ईशà¥à¤µà¤°-शरण इसकी शकà¥à¤¤à¤¿ तोड़ देती है।
जà¥à¤žà¤¾à¤¨ अनेक जनà¥à¤®à¥‹à¤‚ में धीरे-धीरे पकता है; अंतिम फल है पूरà¥à¤£ समरà¥à¤ªà¤£ और à¤à¤•ता।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
બà«àª°àª¹à«àª®àª¾àª‚ડ ઈશà«àªµàª°àª¥à«€ અલગ નથી; તે તેમના પર સૂતરમાં માણેક જેવà«àª‚ પરોવાયેલà«àª‚ છે.
જડ પà«àª°àª•ૃતિ પાછળ પરા પà«àª°àª•ૃતિ ઊàªà«€ છે — ચેતન જીવ.
માયા (ગà«àª£à«‹àª¨à«‹ àªà«àª°àª®) વાસà«àª¤àªµàª¿àª• અને બંધનકારી છે, પણ ઈશà«àªµàª°-શરણ તેની શકà«àª¤àª¿ તોડી નાખે છે.
જà«àªžàª¾àª¨ અનેક જનà«àª®à«‹àª®àª¾àª‚ ધીરે-ધીરે પાકે છે; અંતિમ ફળ છે પૂરà«àª£ સમરà«àªªàª£ અને àªàª•તા.
← Chapter 6
Chapter 8: Akshara Brahma Yoga →