← Back to E-Book Home
Chapter 8 · 28 verses
Akshara Brahma Yoga — The Yoga of the Imperishable Brahmanअकà¥à¤·à¤°à¤¬à¥à¤°à¤¹à¥à¤®à¤¯à¥‹à¤—ः अकà¥à¤·à¤° बà¥à¤°à¤¹à¥à¤® योग અકà«àª·àª° બà«àª°àª¹à«àª® યોગ
Essence of the Chapter
English
This chapter answers Arjuna's questions about the ultimate reality: What is Brahman? What is karma? What is the field of matter? Krishna explains the power of remembrance at the moment of death — the final thought determines the next birth, for the mind becomes whatever it constantly contemplates. He teaches that those who depart remembering God attain him and never return to the world of rebirth . All worlds, even the highest of Brahma, are subject to return; only the imperishable divine abode is beyond it.
हिनà¥à¤¦à¥€
यह अधà¥à¤¯à¤¾à¤¯ अरà¥à¤œà¥à¤¨ के अंतिम सतà¥à¤¯ के पà¥à¤°à¤¶à¥à¤¨à¥‹à¤‚ का उतà¥à¤¤à¤° देता है: बà¥à¤°à¤¹à¥à¤® कà¥à¤¯à¤¾ है? करà¥à¤® कà¥à¤¯à¤¾ है? अधिà¤à¥‚त कà¥à¤¯à¤¾ है? कृषà¥à¤£ मृतà¥à¤¯à¥à¤•ालीन सà¥à¤®à¤°à¤£ की शकà¥à¤¤à¤¿ समà¤à¤¾à¤¤à¥‡ हैं — अंतिम विचार ही अगला जनà¥à¤® निरà¥à¤§à¤¾à¤°à¤¿à¤¤ करता है, कà¥à¤¯à¥‹à¤‚कि मन वही बन जाता है जिसका वह निरंतर चिंतन करता है। वे सिखाते हैं कि जो ईशà¥à¤µà¤° का सà¥à¤®à¤°à¤£ करते हà¥à¤ देह तà¥à¤¯à¤¾à¤—ते हैं, वे उसे पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ करते हैं और पà¥à¤¨à¤°à¥à¤œà¤¨à¥à¤® के संसार में कà¤à¥€ नहीं लौटते । बà¥à¤°à¤¹à¥à¤®à¤²à¥‹à¤• तक के सà¤à¥€ लोक पà¥à¤¨à¤°à¤¾à¤µà¤°à¥à¤¤à¥€ हैं; केवल अकà¥à¤·à¤°, दिवà¥à¤¯ धाम ही उससे परे है।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
આ અધà«àª¯àª¾àª¯ અરà«àªœà«àª¨àª¨àª¾ અંતિમ સતà«àª¯àª¨àª¾ પà«àª°àª¶à«àª¨à«‹àª¨à«‹ ઉતà«àª¤àª° આપે છે: બà«àª°àª¹à«àª® શà«àª‚ છે? કરà«àª® શà«àª‚ છે? અધિàªà«‚ત શà«àª‚ છે? કૃષà«àª£ મૃતà«àª¯à«àª•ાળીન સà«àª®àª°àª£àª¨à«€ શકà«àª¤àª¿ સમજાવે છે — અંતિમ વિચાર જ આગલો જનà«àª® નકà«àª•à«€ કરે છે, કારણ કે મન તે જ બની જાય છે જેનà«àª‚ તે નિરંતર ચિંતન કરે છે. તેઓ શીખવે છે કે જેઓ ઈશà«àªµàª°àª¨à«àª‚ સà«àª®àª°àª£ કરતાં દેહ તà«àª¯àª¾àª—ે છે, તેઓ તેને પામે છે અને પà«àª¨àª°à«àªœàª¨à«àª®àª¨àª¾ સંસારમાં કદી પાછા ફરતા નથી . બà«àª°àª¹à«àª®àª²à«‹àª• સà«àª§à«€àª¨àª¾ બધા લોક પà«àª¨àª°àª¾àªµàª°à«àª¤à«€ છે; ફકà«àª¤ અકà«àª·àª°, દિવà«àª¯ ધામ જ તેનાથી પર છે.
Key Shlokas
अनà¥à¤¤à¤•ाले च मामेव सà¥à¤®à¤°à¤¨à¥à¤®à¥à¤•à¥à¤¤à¥à¤µà¤¾ कलेवरमॠ। यः पà¥à¤°à¤¯à¤¾à¤¤à¤¿ स मदà¥à¤à¤¾à¤µà¤‚ याति नासà¥à¤¤à¥à¤¯à¤¤à¥à¤° संशयः ॥ ८.५ ॥
anta-kÄle ca mÄm eva smaran muktvÄ kalevaram | yaḥ prayÄti sa mad-bhÄvaá¹ yÄti nÄsty atra saá¹Å›ayaḥ || 8.5 ||
EN And whoever, at the time of death, leaves the body while remembering me alone, attains my being — of this there is no doubt.
हिं और अंतकाल में जो मà¥à¤à¥‡ ही सà¥à¤®à¤°à¤£ करता हà¥à¤† शरीर तà¥à¤¯à¤¾à¤—ता है, वह मेरे सà¥à¤µà¤°à¥‚प को पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ होता है — इसमें कोई संशय नहीं।
ગà«àªœ અને અંતકાળે જે મને જ સà«àª®àª°àª£ કરતો શરીર તà«àª¯àª¾àª—ે છે, તે મારા સà«àªµàª°à«‚પને પામે છે — આમાં કોઈ સંશય નથી.
यं यं वापि सà¥à¤®à¤°à¤¨à¥à¤à¤¾à¤µà¤‚ तà¥à¤¯à¤œà¤¤à¥à¤¯à¤¨à¥à¤¤à¥‡ कलेवरमॠ। तं तमेवैति कौनà¥à¤¤à¥‡à¤¯ सदा तदà¥à¤à¤¾à¤µà¤à¤¾à¤µà¤¿à¤¤à¤ƒ ॥ ८.६ ॥
yaá¹ yaá¹ vÄpi smaran bhÄvaá¹ tyajaty ante kalevaram | taá¹ tam evaiti kaunteya sadÄ tad-bhÄva-bhÄvitaḥ || 8.6 ||
EN Whatever state one remembers while leaving the body at the end, O Kaunteya, to that very state one goes, always shaped by that thought.
हिं हे कौनà¥à¤¤à¥‡à¤¯! अंत में शरीर छोड़ते समय जिस-जिस à¤à¤¾à¤µ का सà¥à¤®à¤°à¤£ करता है, उसी-उसी à¤à¤¾à¤µ को पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ होता है, कà¥à¤¯à¥‹à¤‚कि वह सदा उसी à¤à¤¾à¤µ से à¤à¤¾à¤µà¤¿à¤¤ रहा होता है।
ગà«àªœ હે કૌંતેય! અંતે શરીર છોડતી વખતે જે-જે àªàª¾àªµàª¨à«àª‚ સà«àª®àª°àª£ કરે છે, તે-તે જ àªàª¾àªµàª¨à«‡ પામે છે, કારણ કે તે સદા તે જ àªàª¾àªµàª¥à«€ àªàª¾àªµàª¿àª¤ રહà«àª¯à«‹ હોય છે.
मामà¥à¤ªà¥‡à¤¤à¥à¤¯ पà¥à¤¨à¤°à¥à¤œà¤¨à¥à¤® दà¥à¤ƒà¤–ालयमशाशà¥à¤µà¤¤à¤®à¥ । नापà¥à¤¨à¥à¤µà¤¨à¥à¤¤à¤¿ महातà¥à¤®à¤¾à¤¨à¤ƒ संसिदà¥à¤§à¤¿à¤‚ परमां गताः ॥ ८.१५ ॥
mÄm upetya punar-janma duḥkhÄlayam aÅ›ÄÅ›vatam | nÄpnuvanti mahÄtmÄnaḥ saá¹siddhiá¹ paramÄá¹ gatÄḥ || 8.15 ||
EN Having attained me, the great souls do not return to this transient world of suffering; they have reached the supreme perfection.
हिं मà¥à¤à¥‡ पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ कर महातà¥à¤®à¤¾à¤à¤ इस कà¥à¤·à¤£à¤¿à¤• दà¥à¤ƒà¤–मय संसार में फिर नहीं लौटते; वे परम सिदà¥à¤§à¤¿ को पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ होते हैं।
ગà«àªœ મને પામીને મહાતà«àª®àª¾àª“ આ કà«àª·àª£àª¿àª• દà«àªƒàª–મય સંસારમાં ફરી પાછા ફરતા નથી; તેઓ પરમ સિદà«àª§àª¿àª¨à«‡ પામે છે.
आबà¥à¤°à¤¹à¥à¤®à¤à¥à¤µà¤¨à¤¾à¤²à¥à¤²à¥‹à¤•ाः पà¥à¤¨à¤°à¤¾à¤µà¤°à¥à¤¤à¤¿à¤¨à¥‹à¤½à¤°à¥à¤œà¥à¤¨ । मामà¥à¤ªà¥‡à¤¤à¥à¤¯ तॠकौनà¥à¤¤à¥‡à¤¯ पà¥à¤¨à¤°à¥à¤œà¤¨à¥à¤® न विदà¥à¤¯à¤¤à¥‡ ॥ ८.१६ ॥
Ä-brahma-bhuvanÄl lokÄḥ punar-Ävartino 'rjuna | mÄm upetya tu kaunteya punar-janma na vidyate || 8.16 ||
EN All the worlds up to the abode of Brahma are subject to return, O Arjuna; but having reached me, O Kaunteya, there is no rebirth.
हिं हे अरà¥à¤œà¥à¤¨! बà¥à¤°à¤¹à¥à¤®à¤²à¥‹à¤• तक के सà¤à¥€ लोक पà¥à¤¨à¤°à¤¾à¤µà¤°à¥à¤¤à¥€ हैं; पर हे कौनà¥à¤¤à¥‡à¤¯, मà¥à¤à¥‡ पà¥à¤°à¤¾à¤ªà¥à¤¤ होकर फिर जनà¥à¤® नहीं होता।
ગà«àªœ હે અરà«àªœà«àª¨! બà«àª°àª¹à«àª®àª²à«‹àª• સà«àª§à«€àª¨àª¾ બધા લોક પà«àª¨àª°àª¾àªµàª°à«àª¤à«€ છે; પણ હે કૌંતેય, મને પામીને ફરી જનà«àª® થતો નથી.
Key Teachings
English
Our character is built by our constant thoughts; the final moment reveals the whole life.
Remembrance of God should be practised now, so it becomes natural at the end.
All created worlds pass away; only the imperishable divine reality is eternal.
The goal is not a better rebirth but freedom from rebirth altogether.
हिनà¥à¤¦à¥€
हमारा चरितà¥à¤° निरंतर विचारों से बनता है; अंतिम कà¥à¤·à¤£ समà¥à¤ªà¥‚रà¥à¤£ जीवन को पà¥à¤°à¤•ट करता है।
ईशà¥à¤µà¤°-सà¥à¤®à¤°à¤£ अà¤à¥€ से साधना चाहिà¤, ताकि अंत में वह सà¥à¤µà¤¾à¤à¤¾à¤µà¤¿à¤• हो जाà¤à¥¤
सà¤à¥€ निरà¥à¤®à¤¿à¤¤ लोक नषà¥à¤Ÿ होते हैं; केवल अकà¥à¤·à¤° दिवà¥à¤¯ सतà¥à¤¯ ही नितà¥à¤¯ है।
लकà¥à¤·à¥à¤¯ बेहतर पà¥à¤¨à¤°à¥à¤œà¤¨à¥à¤® नहीं, पà¥à¤¨à¤°à¥à¤œà¤¨à¥à¤® से पूरà¥à¤£ मà¥à¤•à¥à¤¤à¤¿ है।
ગà«àªœàª°àª¾àª¤à«€
આપણà«àª‚ ચરિતà«àª° નિરંતર વિચારોથી બને છે; અંતિમ કà«àª·àª£ સમગà«àª° જીવનને પà«àª°àª—ટ કરે છે.
ઈશà«àªµàª°-સà«àª®àª°àª£ હવેથી જ સાધવà«àª‚ જોઈàª, જેથી અંતે તે સà«àªµàª¾àªàª¾àªµàª¿àª• બની જાય.
બધા નિરà«àª®àª¿àª¤ લોક નાશ પામે છે; ફકà«àª¤ અકà«àª·àª° દિવà«àª¯ સતà«àª¯ જ નિતà«àª¯ છે.
લકà«àª·à«àª¯ વધૠસારો પà«àª¨àª°à«àªœàª¨à«àª® નહીં, પà«àª¨àª°à«àªœàª¨à«àª®àª¥à«€ પૂરà«àª£ મà«àª•à«àª¤àª¿ છે.
← Chapter 7
Chapter 9: RÄja VidyÄ RÄja Guhya Yoga →